yüzüklerin efendisi üzerinden amaç, vizyon, strateji, plan ve başarıyı kontrol edebildiğimiz yanılgısı.

güç yüzükleri dizisinin yeni sezonu başladı. beğenmediğim bir diziyi neden izlemeye devam ettiğimi bilmiyorum. öte yandan bu yazının “güç yüzükleri dizisinin talihsizliklerle dolu doğası ve tatsız oyunculuklar” üzerine olmamasının bir nedeni var; diziyi izlerken seneler önce yayımladığım bir kitabı yeni örneklerle nasıl revize edebileceğim üzerine düşünüyordum*. işte şu anda bu yazıyı okuyor olmanızın nedeni tam olarak bu.

bir yüzüğü yok etmek için yola çıkan dokuz kişinin yani yüzük kardeşliğinin hikayesi, aslında iş dünyasında sürekli karşımıza çıkan bir durumla ilgili sağlam bir temel sağlıyor. ortak bir amaç, ulaşılmak istenen bir gelecek, güçlü bir rakibe karşı geliştirilen strateji ve bu stratejiyi hayata geçirecek planlar.

ama tıpkı sunumlardaki planları gerçek hayata geçirirken nasıl gol yiyorsak, yüzük kardeşliği de türlü badireler atlattı. planlar bozuldu, ekipler dağıldı, liderler kaybedildi ama yine de orta dünya kurtuldu. peki ama nasıl?

amaç: neden yola çıkıyoruz?

ilk bakışta öyle sanılsa da frodo’nun amacı mordor’a gidip yüzüğü yok etmek değildir. mordor bir varış noktası, yüzüğün yok edilmesi ise somut bir hedeftir. ikisi de daha büyük bir nedene hizmet eder.

asıl amaç, frodo’nun sevdiği her şeyi korumak istemesidir: çünkü sauron’un hakimiyeti genişledikçe evini, dostlarını, sıradan ve keyifli bir hayat sürme ihtimalini kaybedeceğini anlar. yani frodo’nun yolculuğuna anlam veren şey, yüzüğün yok edilmesinden sonra kazanacakları değildir, korumak istedikleridir.

amacımız, ulaşılacak hedefin kendisi değil, o hedefe ulaşmayı neden önemsediğimizdir**. iş dünyasında bunun karşılığı yaklaşık şu şekildedir; örneğin amacımız şirketimizin çok para kazanması değil, çok para kazanmasını istememizin ardında yatan asıl nedendir (benzer bir soruyu, neden başarılı olmak istediğimiz için de sorabiliriz).

vizyon: nasıl bir gelecek istiyoruz?

vizyon, korkunun hakim olmadığı ve farklı canlıların bir arada, kendi seçimleriyle yaşayabildiği bir orta dünyadır. hatta bu geleceğin en güçlü sembolü belki de aragorn’un tahta çıkması değil, shire’da sürüp giden sıradan hayattır. çünkü vizyon yalnızca düşmanın yenilmesi değildir; zaferden sonra neyin mümkün olacağının tarifidir.

tolkien bu vizyonun bedelini de saklamaz. hobbitler eve döndüklerinde shire’ı saruman’ın adamlarının talan ettiğini görür ve onu kendileri kurtarmak zorunda kalırlar. frodo da kurtardığı hayata geri dönemez. yaraları onu sonunda orta dünya’dan ayrılmaya götürür. shire kurtulmuştur, ama frodo bir anlamda kurtulamamıştır.

burada iş dünyasında pek de üzerinde konuşmadığımız hatta sevmediğimiz bir soru ortaya çıkıyor; bir organizasyonun hedeflediği geleceğe ulaşması, o geleceği mümkün kılan insanların da kazanmış olduğu anlamına gelir mi?

başarıyı organizasyonun sonuçları üzerinden ölçmek kolaydır. o sonuçları mümkün kılan insanların ödediği bedeli hesaba katmak ise her zaman o kadar kolay değildir.

strateji: oraya nasıl ulaşacağız?

orta dünya’nın orduları sauron’un ordularından güçlü değildir. doğrudan bir savaşla kazanma ihtimalleri son derece düşüktür. dolayısıyla stratejileri, düşmandan daha büyük bir ordu kurmak olamaz.

elrond’un divanı’nda radikal bir tercih yapılır: yüzüğü kullanarak güç kazanmak yerine onu yok etmek. boromir buna karşı çıkar ve düşmanın silahını düşmana karşı kullanmayı önerir. ilk bakışta bu seçenek mantıklı görünür. elinizde rakibinizin en güçlü silahı varsa neden onu kullanmayasınız? ama burada başka bir ikilem ortaya çıkar; sauron’u yenmek için onun gücünü kullanmaya kalkışmak, sonunda başka bir tiran yaratabilir.

yani en cazip görünen seçenek, beraberinde tüm amacın ortadan kalkması riskini de beraberinde getirir. michael porter’ın strateji yaklaşımının temelinde de tercih yapmak ve bazı seçeneklerden bilinçli olarak vazgeçmek vardır. her şeyi aynı elde edemezsiniz.

bu stratejinin arkasında bir başka önemli içgörü daha vardır. sauron her şeyi güç üzerinden düşünür. birinin böylesine büyük bir gücü ele geçirmek yerine yok etmeye çalışacağına ihtimal vermez. stratejinin özü, düşmanın üstün olduğu alanda yarışmak yerine onun kör noktasından yararlanmaktır. divan’da belirlenen temel yaklaşım budur: yüzük, sauron’un beklemediği biçimde, gizlice mordor’a götürülecek ve hüküm dağı’nda yok edilecektir.

ancak sauron giderek güçlenirken elrond’un divanı’nda konuşulmayan yeni bir hamle gündeme gelir. aragorn, orthanc’ın palantirinde kendini sauron’a göstererek onun dikkatini üzerine çeker. ardından batı’nın liderleri kara kapı’ya yürür. savaşı kazanma ihtimalleri son derece düşüktür (ve herkes de bunun farkındadır). kendi yenilgilerini göze almalarının tek nedeni asıl amaca ulaşılmasını mümkün kılmaktır.

bazen stratejik başarı, kendi cephenizde kazanmak değil, daha büyük bir amacın gerçekleşmesi için kaybetmeyi göze almaktır.

henry mintzberg’ün strateji düşüncesi burada işe yarayan bir ayrım sunar: başlangıçta niyet edilen stratejiyle zaman içinde gerçekleşen strateji her zaman aynı değildir. bazı yaklaşımlar önceden tasarlanır, bazıları ise ilerlerken şekillenir. bu, başlangıçtaki stratejinin yanlış olduğu anlamına gelmez. ama iyi bir stratejinin, başlangıçta düşünülmemiş doğru hamlelere yer bırakması gerektiğini gösterir.

plan: hangi adımlarla ilerleyeceğiz?

strateji temel tercihleri belirler. plan ise bu tercihleri somut eylemlere dönüştürür: kim, neyi, ne zaman, hangi kaynaklarla yapacak?

yüzük kardeşliği’nin kurulması, dokuz yolcunun seçilmesi, ayrıkvadi’den hareket edilmesi, yolun belirlenmesi ve yolculuk için gerekli hazırlıklar planın parçalarıdır. ancak planların asla masada tasarlandığı gibi kalmamak gibi bir huyu vardır; bu nedenle daha yolculuğun başında caradhras geçidinde yaşanan problemler ekibi moria’ya yönlendirir ve ekip orada liderleri gandalf’ı kaybeder. ardından kardeşlik amon hen’de dağılır. boromir ölür. merry ve pippin kaçırılır. frodo yalnız devam etmeye karar verir, sam onu bırakmaz.

başlangıçta öngörülen yolculuk artık mümkün değildir. amaç ve strateji değişmemiştir ama ekibe artık yeni planlar gerekmektedir.

aragorn, legolas ve gimli kaçırılan hobbitlerin peşine düşer. gandalf’ın dönüşüyle rohan ve gondor’un mücadelesi yeni bir yön kazanır, ittifaklar şekillenir. frodo ve sam ise başlangıçtaki planın parçası olmayan bir rehbere, gollum’a güvenmek zorunda kalır.

buraya kadar bildiğimiz yönetim anlatısına uygun bir tablo görüyoruz: koşullar değişiyor, planlar güncelleniyor ama stratejik yön korunuyor.

yalnız burada sormamız gerektiğine inandığım başka bir soru daha var; planı sürekli değiştirmek, değiştirebilmek, iyi yönetimin göstergesi midir? yoksa başlangıçta yeterince iyi plan yapamadığımızın mı? yüzüklerin efendisi bu soruya cevap vermiyor ama iş hayatında bildiğimiz bir gerçek var; değişen koşullara uyum sağlamak değerli ve önemli olsa da kötü planlamayı da görünmez kılabilir. yani “çevik bir organizasyon muyuz yoksa kötü planlar mı yapıyoruz?” sorusunu kendimize sormamız önemli.

her şey doğru yapıldığında bile başarısız olabilir miyiz?

hikayenin en çarpıcı anı, çoğu zaman atlanır. frodo, hüküm dağı’nın kalbine kadar ulaşır. ama yüzüğü ateşe atmaz. onu kendine saklamak ister. bütün yolculuğun son adımında, görevi tamamlamakla sorumlu kişi aslında başarısız olur.

yüzüğün yok edilmesini sağlayan gollum’dur. frodo’nun parmağından yüzüğü koparır ve sevinçle dans ederken ateşe düşer. gollum’un başlangıçtaki planda böyle bir rolü de yüzüğü yok etmek gibi bir isteği de yoktur. üstelik yol boyunca defalarca tehdit oluşturmuş, ihanete kalkışmış ve güvenilmezliğini göstermiştir.

peki, o ana nasıl gelinmiştir? yıllar önce bilbo, gollum’u bağışlamış, frodo da aynı merhameti göstermiştir ama ne bilbo ne de frodo gollum’un ileride yüzüğün yok edilmesine yardımcı olacağını hesaplamamıştır. sadece o anda doğru olduğuna inandıklarını yapmışlardır.

işte burada strateji ve planın ötesinde bir meseleyle karşılaşıyoruz. bir kararın değerini, alındığı andaki gerekçesiyle mi, yoksa yıllar sonra ortaya çıkan sonuçlarıyla mı ölçmeliyiz?

eğer bilbo’nun merhameti yalnızca gelecekte sağladığı fayda üzerinden anlamlıysa, gollum’un hikayedeki rolü farklı sonuçlansaydı o karar yanlış mı olacaktı? benim de kafamı kurcalayan bir konu bu; iş dünyasında kararları çoğu zaman sonuçları üzerinden değerlendiriyoruz. başarılı girişimcilerin geçmiş kararlarında öngörü, başarısız olanlarınkinde hata arıyoruz. oysa aynı kararlar, farklı koşullarda bambaşka sonuçlar üretebilir.

tolkien’in anlatısında ise başarı, kimsenin bütünüyle kontrol edemediği olayların birleşiminden doğar. üstelik hikayenin kendi dünyasında merhamet, şans ve ilahi takdir de bu sonucun ayrılmaz parçalarıdır.

peki, tüm bunların sonunda orta dünya’nın kurtuluşunu tam olarak neye borçluyuz? doğru stratejiye mi? uyum sağlayabilen planlara mı? frodo ve sam’in dayanıklılığına mı? yıllar önce alınmış, hiçbir stratejik hesabın parçası olmayan merhamet kararına mı? muhtemelen hepsine.

yönetim dünyası başarıyı açıklamayı sever. sonuçlardan geriye doğru giderek doğru kararları, etkili liderleri ve başarılı stratejileri tespit ederiz. böylece geçmiş, olduğundan çok daha düzenli ve öngörülebilir görünür. phil rosenzweig “the halo effect” kitabında bu yanılgıyı anlatır; şirket başarılı olduğunda liderini vizyoner, stratejisini cesur buluyoruz. aynı şirket başarısız olduğunda ise lideri kibirli, stratejiyi sorumsuzca alınmış bir risk olarak değerlendiriyoruz. oysa başlarına gelenleri, karşılarına bir gollum çıkıp çıkmadığını bilmiyoruz; aldıkları kararların niteliğini değil sonuçlarını biliyoruz.

doğru stratejiyi seçmek ve planları titizlikle uygulamak, sonucu kontrol edebildiğimiz anlamına gelmiyor. stratejik düşüncenin en önemli sınavı da burada başlıyor. bir stratejinin iyi olduğunu, sadece başarılı olduğu için mi düşünüyoruz? ve bu başarıyı bir de kimin hanesine yazıyoruz…

*********************

* yüzüklerin efendisi üzerinden iş hayatına yönelik konuları anlatan ilk kişi olmayacağım; ironik olan bu sene eylül ayında organizasyon teorisi, liderlik ve sürdürülebilirliğe yönelik bir kitap da çıkmış.

** amaç (purpose) bir yöndür, bir varış noktası değildir. tamamlayıp kenara koyamazsınız ve ölçülmesi zordur. hedef (goal / target) ise somut, ölçülebilir ve ulaşılabilir bir noktadır. ulaşıldığında tamamlanır, yerine yenisi konur. genellikle bir zamanı ve başarı ölçütü vardır. bir amacın altında zaman içinde pek çok hedef olabilir ve hedefler değişebilir. hedefe ulaşıp amacı kaybetmek de mümkündür. dilimizde yönetim literatüründe bu terimler tutarlı kullanılmıyor. bazı kaynaklarda “amaç” İngilizcedeki “goal” ya da “objective” karşılığı olarak geçiyor ve gayet ölçülebilir bir şeyi anlatıyor. “purpose” için de bazen “misyon” ya da “varoluş amacı” deniyor. bizde hepsi genelde bir akıl karışıklığına yol açıyor 🙂

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Back To Top